Over Smart Rivers

Hoe het begon…

Smart Rivers is in 2012 opgezet als programma en kennisplatform voor de ruimtelijke en landschapsecologische kwaliteit van rivierprojecten. Rond die periode naderden veel projecten van ‘Ruimte voor de Rivier’ langs de Rijntakken hun voltooiing en vorderden ook veel Maasprojecten, zoals ‘Grensmaas’ en losse hoogwaterprojecten langs de Terrassenmaas, gestaag. De successen van deze programma’s, maar ook de ervaringen in individuele hoogwater-, natuur (KRW-)- en delfstofwinprojecten, hadden een schat aan nieuwe kennis en ervaring opgeleverd. Nederland had rivierverruiming als maatregel tegen hoogwater volledig omarmd, en daarmee nieuwe landschappen en kwaliteiten aan het rivierengebied toegevoegd.

Nieuwe uitdagingen

Tegelijkertijd kwamen er nieuwe uitdagingen op het rivierenland af: Klimaatverandering, het Deltaprogramma, nieuwe normen voor onze dijken (Hoogwaterbeschermingsprogramma) en een vergaande decentralisatie van het natuurbeleid. Daarmee deed een nieuwe ronde van hoogwaterprojecten en ecologische herstelprojecten (bv. KRW-projecten) hun intrede. En hoewel we inmiddels wisten hoe we mooie en toekomstbestendige projecten moesten aanleggen, komt ‘kwaliteit’ nooit vanzelf. “Ruimtelijke kwaliteit” was nog te vaak een resultante van een toevallig samenspel van factoren, in plaats van een ingebouwd doel, met alle voorwaarden en middelen die daarbij horen.

Het definiëren van ‘kwaliteit’

Waar hoogwaternormen en kosten gemakkelijk in harde getallen te vatten waren, leek dat voor de kwaliteit van projecten lastiger. Programma’s dreigden minder integraal te worden; het Deltaprogramma bijvoorbeeld nam de dubbeldoelstelling van ‘Ruimte voor de Rivier’ niet langer over, maar moest zich in eerste aanleg vooral richten op de ‘kerntaak’ van hoogwaterveiligheid. De oorspronkelijke filosofie achter rivierverruiming (hoogwaterveiligheid, delfstofwinning en gebiedsontwikkeling als motor achter het herstel van natuurlijke rivierlandschappen en meer ruimtelijke kwaliteit), dreigde op de achtergrond te raken; het werd steeds vaker een ‘meekoppelkans’ in plaats van een integraal onderdeel van een project. Planontwerpers, natuurontwikkelaars en uitvoerende partijen, maar ook beleidsmakers, bestuurders en hadden in toenemende mate behoefte aan een duidelijke definitie van kwaliteit. En dat bleek mogelijk…

Partnerschap voor kwaliteit

Gesteund door partijen als het Wereld Natuur Fonds, het Ministerie van LNV(toen nog EZ), Staatsbosbeheer, Stichting Ark, OBN en het Limburgs Landschap namen Bart Peters, Keesjan van den Herik en Martijn Daalder het initiatief voor Smart Rivers onder het motto: ‘Veiligheid volgens het DNA van de rivier’. Smart Rivers had vanaf de aanvang drie pijlers:

  1. Inhoudelijke kwaliteitsprincipes. Bij het ontwerp van rivierprojecten staan de specifieke kenmerken van het betreffende traject centraal. Smart Rivers bouwt voort op 30 jaar ervaring in het rivierengebied en probeert projecten en structuren aan te leggen die ook echt bij het betreffende riviertraject horen. Zo wordt richting gegeven aan de dimensies van projecten en eventuele kwaliteitsconcessies (die in elk project onvermijdelijk zijn).
  2. Kwaliteitsborging. Hoe organiseer je ‘kwaliteit’ in een project en hoe zorg je dat die kwaliteit door het hele plan en uitvoeringstraject overeind blijft? Vaak is de positie en borging van de kwaliteit in soms complexe plantrajecten nog belangrijker dan de daadwerkelijke inhoud van een plan.
  3. Kennisuitwisseling. De kennis en ervaring van rivierkundigen moet uitgewisseld, verrijkt en toegepast worden. Smart Rivers brengt kennis en experts bij elkaar en probeert gemeenschappen uit te breiden.

Resultaten

In die eerste jaren heeft Smart Rivers veel aan inhoud gewerkt. Zo werd de definitie van “werken binnen het DNA van de Rivier”, samen met een gemeenschap van ervaren experts, vertaald naar concrete beelden en richtlijnen in posters. Deze definitie ging bewust niet in op alle lagen van ruimtelijke kwaliteit, maar concentreert zich op de cruciale eerste (abiotische) laag van het landschap. Immers als het daarin mis gaat (bijvoorbeeld door sterk overgedimensioneerd graafwerk of gebiedsvreemde inrichtingsstructuren) is dat doorgaans later niet meer te herstellen. Op de posters werden inrichtingsprincipes voor toekomstige projecten per riviertraject uitgewerkt. Er werd onderzoek gedaan naar de hydraulische speelruimte die we “DNA-proof” nog hebben langs onze rivieren en er werden kwaliteitsambities vertaald in beleid. Ook is veel geïnvesteerd in het opbouwen van een gemeenschap van ervaren planontwerpers en kenners van het rivierengebied uit brede geledingen van kennisinstituten en planbureau’s. Hierdoor kregen producten een breed gedragen karakter. En met succes. Steeds vaker zijn de normen van Smart Rivers leidend of inspirerend voor planvorming, ruimtelijke kaders of nieuw beleid.

Nieuwe ontwikkelingen: de Stichting Smart Rivers

Toen Staatsbosbeheer in 2018 in het kader van LIFE IP zelfs een ‘Smart-Riversopleidingsprogramma’ kon introduceren, en ook andere partijen steeds vaker projecten onder de vlag va Smart Rivers wilde uitvoeren, werd duidelijk dat Smart Rivers als privaat initiatief uit z’n jasje was gegroeid. Eind 2018 werd daarom door de oorspronkelijke initiatiefnemers de Stichting Smart Rivers opgericht. Partners van het eerste uur, WNF, Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten, zegden toe om de verdere ontwikkeling van Smart Rivers tenminste tot en met 2020 te ondersteunen. Alle activiteiten en rechten met betrekking tot Smart Rivers zijn begin januari 2019 bij de Stichting ondergebracht.

Dankzij de partners is Smart Rivers het komend jaar in staat in te spelen op projecten en initiatieven rond de rivieren, waar kwaliteit een kwestie is. Zo borgt Smart Rivers de loket­functie voor lokale overheden, ondernemers, organisaties van omwonenden en andere betrokken bij grote projecten. Daarnaast ligt de prioriteit van Smart Rivers bij verbreding en verjonging: we willen meer partners met belangen in het rivierengebied verbinden en een nieuwe generatie ontwerpers en professionals helpen opleiden.

Bestuur en partners